Bókasafn Dagsbrúnar, í ReykjavíkurAkademíunni

Bókasafnið í hnotskurn

Safnkostur: Fleiri en 8.500 titlar og 11.700 bindi eru skráðir í Gegni.
Opnunartími: Mánudaga til föstudaga, kl. 13:00-16:30.
Aðsetur: Hringbraut 121, 5. hæð (inngangur frá 4. hæð).
Sími: 562 8560.
Stjórn: Ian Watson, formaður (ReykjavíkurAkademían), Þorgerður Þorvaldsdóttir (ReykjavíkurAkademían), Þorleifur Hauksson (ReykjavíkurAkademían), Guðmundur Þ Jónsson (Efling) og Anna Torfadóttir (Reykjavíkurborg).
Starfsfólk: Ian Watson og Anna Jensdóttir.
Stuðningsaðilar: Efling – stéttarfélag og Faxaflóahafnir

Bókasafn Dagsbrúnar er sérfræðisafn á sviði atvinnulífsrannsókna og verkalýðsmála, og handbókasafn fyrir ReykjavíkurAkademíuna. Á safninu er góð vinnuaðstaða fyrir þá sem rannsaka þróun verkalýðshreyfingar, velferðarkerfis og íslensks atvinnulífs. Bókasafn Dagsbrúnar er í eigu Eflingar – stéttarfélags, en hefur starfað í húsakynnum ReykjavíkurAkademíunnar síðan 2003.

Safnkostur

Í safninu eru nú á níunda þúsund titlar skráðir í bókasafnskerfið Gegni (www.gegnir.is). Skráningu upprunalega safnkosts bókasafnsins er að mestu leyti lokið þó að eitthvað af smáprenti og áróðursritum liggi ennþá óskráð. Stofn Bókasafns Dagsbrúnar eru dagblöð, tímarit, bækur og önnur gögn tengd verkalýðshreyfingunni. Safnið spannar þó mun víðara svið og er í reynd alhliða safn um íslensk þjóðfélagsmál á 20. öld.

Þar er t.d. að finna dagblöðin Alþýðublaðið og Þjóðviljann, öll helstu íslensk fréttablöð og tímarit frá ofanverðri 19. öld og fram á 20. öld, Alþingis- og Stjórnartíðindi, auk fjölda fréttabréfa, bæklinga og smáprents frá verkalýðshreyfingu og stjórnmálaflokkum.

Safnið er að stofni til bókasafn Héðins Valdimarssonar, þar er því einnig að finna rit sem voru í eigu foreldra hans, Bríetar Bjarnhéðinsdóttur og Valdimars Ásmundssonar, m.a. safn af 18. aldar prenti.

Stór hluti safnkostsins eru bækur frá 20. öld, almennt safn innlendra og erlendra rita sem bera pólitískri sögu safnsins vitni, þar má t.d. finna heildarverk frumkvöðla marxismans.

Markmið Bókasafns Dagsbrúnar er að vera virkt rannsóknarbókasafn á sviði stjórnmála- og atvinnusögu með áherslu á efni sem tengist verkalýðsbaráttu launamanna að fornu og nýju. Bókasafnið er einnig fræðibókasafn í hug-, hag- og félagsvísindum; og handbókasafn fyrir ReykjavíkurAkademíuna.

Bráðabirgðaskrá. Í bókasafninu eru um 3.000 óskráðar bækur, margar þeirra á ensku, þýsku, Norðurlandamálum, rússnesku og esperantó og margar en ekki allar tengdar verkalýðshreyfingu erlendis. Við höfum birt einfaldan lista yfir þessar bækur á vefsíðu safnsins til að auðvelda fræðimönnum að nota þær. Hægt er að hafa samband við bókavörðinn til að skoða bók eða óska eftir að hún verði skráð.

Safnið hefur áhuga á að fá fleiri eintök af gömlum tímaritum tengdum verkalýðshreyfingunni til að fylla göt þar sem tímarit eru óheil.

Aðstaða

Í safninu er góð vinnuaðstaða fyrir notendur með tölvubúnaði og nettenginu.

Hægt er að leigja borð á bókasafninu fyrir 6.000 krónur á mánuði.

Hægt er að veita aðstöðu til funda á safninu.

Í safninu er skanni sem safngestir geta fengið afnot af.

Félagar í ReykjavikurAkademíunni sem hafa skrifstofur á staðnum geta fengið bækur að láni, en einungis í innanhússlán.

Bóksala

Í safninu eru nokkrar bækur til sölu, aðallega tvítök úr safnkostinum, og það er hægt að skoða bókalistann og panta á netinu.

Rekstrarfyrirkomulag

Með samningi Eflingar - stéttarfélags og ReykjavíkurAkademíunnar 27. nóvember 2003 tók Akademían við umsjón og rekstri safnsins. Safnið er rekið sem sjálfstæð rekstrareining. Tekjur þess eru í formi styrkja auk þess sem Efling - stéttarfélag leggur til bókavörð í 40% starfi og ReykavíkurAkademían greiðir niður húsaleigu safnsins. Bakhjarlar Bókasafns Dagsbrúnar hafa að öðru leyti verið Reykjavíkurborg, Orkuveita Reykjavíkur og Faxaflóahafnir. Þá hafa einstök fyrirtæki veitt smærri styrki til safnsins. Safnið lýtur sérstakri stjórn skipuð fulltrúum Reykjavíkurborgar, Eflingu - stéttarfélags og ReykjavíkurAkademíunnar.

Saga Dagsbrúnarbókasafns

Dagsbrúnarsafnið er rúmlega hálfrar aldar gamalt, og stofn þess er bókasafn Héðins heitins Valdimarssonar. Héðinn var einn af fremstu forystumönnum íslenskrar verkalýðshreyfingar á sínum tíma og lengst af formaður Verkamannafélagsins Dagsbrúnar, en einnig forstjóri Olíuverslunar Íslands og fyrsti formaður Sósíalistaflokksins. Hann var einnig öflugur bókasafnari en margar bækur hans voru komnar úr eigu foreldra hans Valdimars Ásmundssonar ritstjóra og Bríetar Bjarnhéðinsdóttur, sem lengi var formaður Kvenréttindafélags Íslands.

Héðinn lést árið 1948. Bókasafnið var stofnað á 50 ára afmæli Verkamannafélagsins Dagsbrúnar þann 26. janúar 1956, en þá gaf frú Guðrún Pálsdóttir, ekkja Héðins félaginu bókasafn manns síns til minningar um hann (sjá mynd). Bókasafnið var opnað í félagsheimili múrara og rafvirkja, að Freyjugötu 27 í Reykjavík, þann 10. desember 1960 en þá voru 3415 bækur í safninu. Eftir það var safnið til húsa á ýmsum stöðum í Reykjavík, lengst af í húsakynnum Dagsbrúnar við Lindargötu. Safninu var frá upphafi sýndur verðugur sómi og natnir bókaverðir gerðu spjaldskrá um safnkostinn að þeirra tíma hætti. Safnið var opið félagsmönnum Dagsbrúnar sem og öðrum til skoðunar og afnota um árabil. Á endanum lenti það þó á hrakhólum með húsnæði og endaði í kössum og geymslu eftir að Dagsbrún, sem þá var orðin Efling stéttarfélag, flutti að Sæbraut í Reykjavík undir lok 20. aldar.

27. nóvember 2003 gerðu ReykjavíkurAkademían og Efling með sér samkomulag sem fól í sér að safnið verður áfram í eigu Eflingar, en ReykjavíkurAkademían annast daglegan rekstur þess og vörslu. Þann dag opnaði safnið dyr sínar fræðimönnum og almenningi í húsnæði ReykjavíkurAkademíunnar við Hringbraut í Reykjavík. Um 2011 var skipulagningu og tölvuskráningu safnsins lokið.

Meginstofn safnsins hefur verið fenginn að gjöf, stundum frá höfundum eða útgáfufélögum en aðallega frá einstaklingum. Stærsta gjöfin kom frá Þóri Daníelssyni, sem var sjálfur bókavörður safnsins frá 1973 til 1998, eftir andlát hans árið 2008. Meðal annarra einstaklinga sem hafa gefið safninu stórar gjafir í gegnum árin eru Geir Jónasson, Ásta Björnsdóttir ekkja Þorsteins Finnbjarnarsonar, Eyjólfur R. Árnason, Runólfur Björnsson, Guðrún Bjarnadóttir, Skúli Skúlasson og Ágústa Jónsdóttir, Ásgeir Pétursson og Dýrleif Árnadóttir, dánarbú Sverris Kristjánssonar, Eðvarð Sigurðsson, Selma Hannesdóttir og Þorvaldur Þorvaldsson.

Dagsbrúnarfyrirlestrar

Á hverju ári síðan 2003 hafa svokallaðir Dagsbrúnarfyrirlestrar verið haldnir á vegum Bókasafns Dagsbrúnar. Hér á eftir er yfirlit yfir alla Dagsbrúnarfyrirlestra og efni þeirra, sem tengist ávallt verkalýðshreyfingunni.

2003 (27. nóvember)
Ólafur Ragnar Grímsson forseti Íslands: Ávarp við afhendingu sögufrægs bókasafns Verkalýðsfélagsins Dagsbrúnar ReykjavíkurAkademíunni til varðveislu og afnota
Heildartexta ávarpsins má finna hér: http://www.forseti.is/media/files/03.11.27.Rvikakademian.pdf

2004 (27. nóvember)
Gylfi Arinbjörnsson framkvæmdastjóri ASÍ: Siðferði og samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja
Samkvæmt frétt í Morgunblaðinu sagði Gylfi: „skilgreina þarf betur samfélagslega ábyrgð fyrirtækja, jafnt félagslega, efnahagslega og umhverfislega“ og „líta þurfi til hlutverks velferðarkerfisins gagnvart þeim einstaklingum sem fara halloka í hagræðingaraðgerðum.“

2005 (19. nóvember)
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir formaður Samfylkingarinnar: Íslenskt launafólk á tímum alþjóðavæðingar
Lýsing á fyrirlestrinum: „Í fyrirlestrinum verður fjallað um hnattvæðinguna og þróun hennar. Fjallað verður um efnahagslegt og pólitískt vald alþjóðlegra viðskiptablokka á tímum hnattvæðingar og áhrif þeirra á stefnumótun og umræðu á vettvangi stjórnmálanna. Rætt verður um nýfrjálshyggjuna sem afsprengi viðskiptalegra hagsmuna stórfyrirtækjanna og hvernig hún hefur vegið að jöfnuði og jafnrétti milli þjóða og innan þjóða. Þá verður fjallað um hvernig hægt sé að bregðast við þessari þróun og nýta hnattvæðinguna í þágu launafólks og þeirra sem eiga undir högg að sækja í heiminum í dag.“

2006 (23. september)
Ráðstefna í tilefni 100 ára afmæli Verkamannafélagsins Dagsbrúnar
Á ráðstefnunni voru 7 fyrirlestrar og pallborðsumræða. Fyrirlestrarnir eru birtir í bókinni Samfélagsleg áhrif verkalýðshreyfingarinnar á 20. öld: framtíðarsýn á 21. öldinni (ritstjórar Sumarliði R. Ísleifsson og Þórunn Sigurðardóttir), sem kom út á vegum Eflingar og ReykjavíkurAkademíunnar árið 2007.

2007 (29. september)
Þorleifur Friðriksson sagnfræðingur: Um og fyrir. Að skrifa sögu um fortíð fyrir samtíð.
Lýsing á fyrirlestrinum: „Fyrirlesturinn fjallar um tilurð ritsins Við brún nýs dags: Saga Verkamannafélagsins Dagsbrúnar 1906–1930, efnistök og baráttu við heimildir.“

2008 (30. apríl)
Þorgrímur Gestsson blaðamaður og rithöfundur: Öryggissjóður verkalýðsins – sagnfræði eða rannsóknarblaðamennska
Hörður Zóphóníasson skólastjóri: Aldarsaga Hlífar
Erindi Þorgríms snerist um tvennt: í fyrstu lagi „um sagnfræðileg vinnubrögð, og velti fyrir mér mismunandi aðferðum blaðamanns annars vegar og sagnfræðings hins vegar þegar skrifað er um sögu“ en þá um sögu verkalýðshreyfingarinnar, og sérstaklega samband atvinnuleysistryggingasjóðs og verkalýðshreyfingarinnar og hvernig ábyrgð á atvinnuleysisbótum hefur færst til sveitarfélaganna.
Erindi Harðar snerist um nýútkomnu bókina hans og Ólafs Kristjánssonar, Verkamannafélagið Hlíf 100 ára (Hafnarfjörður, 2007).

2009 (15. maí)
Málþing „Héðinn og húsaskjólið“
18. maí 2009 voru 80 ár liðin síðan frumvarp um verkamannabústaði var samþykkt á Alþingi, en formaður Dagsbrúnar, Héðinn Valdimarsson, var flutningsmaður frumvarpsins. Á málþinginu voru 6 fyrirlesarar og pallborðsumræða. Titlar fyrirlestrannar voru Verkalýðshreyfingin og húsnæðismálin (Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ); Frá Verkó til viðbótarlána – Tilurð og þróun félagslega húsnæðiskerfisins (Jón Rúnar Sveinsson, félagsfræðingur, ReykjavíkurAkademíunni); Upphaf og þróun verkamannabústaðanna – Sögulegt yfirlit (Sigurður E. Guðmundsson, sagnfræðingur og fyrrverandi framkvæmdastjóri Húsnæðisstofnunar ríkisins); Stórir draumar um íbúð alþýðumannsins – þáttur félagslegra íbúðabygginga í íslenskri húsagerðarsögu á 20. öld (Pétur H. Ármannsson, arkitekt); Uppbygging og þróun húsnæðisaðstoðar í Reykjavík síðustu ár (Jórunn Ósk Frímannsdóttir, formaður Velferðarráðs Reykjavíkurborgar); Hlutverk Íbúðalánasjóðs (Guðmundur Bjarnason, framkvæmdastjóri Íbúðalánasjóðs).

2010 (11. nóvember)
Ragnheiður Kristjánsdóttir sagnfræðingur: Fullgildir borgarar? – Um nýtt fólk í stjórnmálaumræðunni fram að lýðveldisstofnun
Lýsing á fyrirlestrinum: „Fyrirlesturinn byggir á bók Ragnheiðar og doktorsritgerð, Nýtt fólk: Þjóðerni og íslensk verkalýðsstjórnmál 1901-1944. Eitt helsta verkefni alþjóðlegrar verkalýðshreyfingar var að berjast fyrir því að skjólstæðingar hennar teldust fullgildir borgarar. Í fyrirlestrinum verða færð rök fyrir því að á Íslandi hafi þessi þáttur verkalýðsbaráttunnar ekki síst falist í tilraunum til að endurmóta íslenska þjóðernisstefnu. Sýnt verður fram á að verkalýðshreyfingin hafi allt frá upphafi ráðist gegn þeim þáttum hennar sem samrýmdust illa sósíalískri stjórnmálaorðræðu, reynt að endursegja þjóðarsöguna, skilgreina upp á nýtt og á sínum forsendum grunnþætti íslenskrar þjóðernissjálfsmyndar. Jafnframt verða borin saman áhrif þjóðernisstefnu á stjórnmálaarma verkalýðshreyfingarinnar, Alþýðuflokkinn annars vegar og Kommúnistaflokkinn (og síðar Sósíalistaflokkinn) hins vegar.“

2011 (8. desember)
Sigurður Pétursson sagnfræðingur: Saga verkalýðshreyfingar á Vestfjörðum 1890-1930
Lýsing á fyrirlestrinum: „Fyrirlesturinn mun fjalla um þá umbyltingu viðhorfa og aðstæðna sem fylgdu í kjölfar nýrra þjóðfélagsaðstæðna um aldamótin 1900; myndun verkalýðsfélaga og pólitíska forystu jafnaðarmanna á Ísafirði, sem leiddi til fyrsta rauða meirihlutans í bæjarstjórn á Íslandi árið 1921; uppbygging verkalýðshreyfingar, pólitísk átök og sterka stöðu jafnaðarmanna á Vestfjörðum. Fyrirlesturinn byggist á nýútkominni bók sem nefnist Vindur í seglum og er fyrsta bindi sögu verkalýðshreyfingarinnar á Vestfjörðum.“